Strangar reglur gilda um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka bæði hér innanlands og erlendis. Árið 2006 tóku gildi lög nr. 64/2006, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Tilgangur laga þessara er að koma í veg fyrir peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka með því að skylda aðila sem stunda starfsemi er kann að verða notuð til peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuvera til að þekkja deili á viðskiptavinum sínum og starfsemi þeirra.
Hvað er peningaþvætti?
Víða í heiminum notfæra fíkniefnasalar og aðrir afbrotamenn sér bankakerfið til þess að koma illa fengnu fé inn í hagkerfið og fela glæpsamlegan uppruna þess svo hægt sé að nota það sem venjulegt fé.
Peningaþvætti er það þegar einstaklingur eða lögaðili tekur við eða aflar sér eða öðrum ávinnings með broti sem er refsivert samkvæmt almennum hegningarlögum eða öðrum lögum. Þá er einnig átt við það þegar einstaklingur eða lögaðili umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu, ráðstöfun eða flutningi ávinnings eða stuðlar á annan sambærilegan hátt að því að tryggja öðrum ávinning af slíkum refsiverðum brotum.
Með fjármögnun hryðjuverka er átt við öflun fjár í þeim tilgangi eða með vitneskju um að nota eigi það til að fremja brot sem er refsivert skv. 100. gr. a – 100. gr. c almennra hegningarlaga.
Áreiðanleikakönnun
Áður en stofnað er til nýs viðskiptasambands þarf ávallt að framkvæma svokallað áreiðanleikakönnun á viðskiptavininum. Slík áreiðanleikakönnun þarf einnig að fara fram í eftirfarandi tilvikum:
- Vegna einstakra viðskipta að fjárhæð EUR 15.000 eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni, hvort sem viðskiptin fara fram í einni færslu eða fleirum sem virðast tengjast hver annarri.
- Vegna gjaldeyrisviðskipta að fjárhæð EUR 1.000 eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni, hvort sem viðskiptin fara fram í einni færslu eða fleirum sem virðast tengjast hver annarri.
- Þegar grunur leikur á um peningaþvætti eða fjármögnun hryðjuverka, án tillits til undanþágna eða takmarkana af neinu tagi.
- Þegar vafi leikur á því að fyrirliggjandi upplýsingar um viðskiptamann séu réttar eða nægilega áreiðanlegar.
Í áreiðanleikakönnun felst að þekkja þarf deili á viðskiptavininum, afla þarf upplýsinga um fyrirhuguð viðskipti hans og að lokum er áreiðanleiki framangreindra upplýsinga staðfestur með öflun skilríka eða vottorða.
Þær upplýsingar sem aflað er í tengslum við áreiðanleikakönnun eru síðan uppfærðar þegar þörf krefur, t.d. ef skilríki sem þegar hefur verið framvísað rennur út á meðan viðskiptasambandi stendur þarf viðskiptavinur að sanna á sér deili að nýju.
Rekjanleiki viðskipta
Eitt meginskilyrða þess að hægt sé að koma upp um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka er að tryggja verður rekjanleika viðskipta þannig að mögulegt sé að greina hvaðan peningarnir koma upphaflega.
Allar viðskiptafærslur, óháð fjárhæð, skulu því ávallt vera skráðar þannig að þær séu rekjanlegar og þurfa eftirfarandi upplýsingar að liggja fyrir:
a) Nafn viðskiptavinar og heimilisfang, sem og nöfn þeirra prókúruhafa og umboðsmanna sem að viðskiptunum komu ef um lögaðila er að ræða.
b) Lögheimili / dvalarstaður
c) Kennitala og aðrar persónugreinanlegar upplýsingar.
d) Upplýsingar um tegund og eðli viðskiptanna.
e) Upplýsingar um fjárhæðir viðskiptanna og þá mynt sem viðskiptin fóru fram í.
f) Upplýsingar um það hvaða reikningar voru notaðir við viðskiptin.
g) Tímamark viðskipta.
h) Nafn móttakanda fjármuna ef það á við
Áreiðanleikakönnun á einstaklingum
Áreiðanleikakönnun fer þannig fram á einstaklingum að m.a. er aflað upplýsinga um a) nafn, b) kennitölu, c) lögheimili viðskiptavinar, d) símanúmer, e) fæðingarstað og þjóðerni og f) starf, stöðu og/eða nafn á vinnuveitanda. Þá er einnig aflað upplýsinga um dvalarstað ef ætla má að hann sé annar en lögheimili.
Viðskiptavinur sannar síðan á sér deili með því að framvísa gildu persónuskilríki sem gefið er út af stjórnvöldum eða er viðurkennt af stjórnvöldum, t.d. vegabréf, ökuskírteini og nafnskírteini. Skilríkin mega ekki vera útrunnin og skulu vera með mynd.
Til að taka af tvímæli, þá teljast greiðslukort ekki vera fullnægjandi persónuskilríki í skilningi þessara reglna.
Áreiðanleikakönnun á lögaðilum/fyrirtækjum
Áreiðanleikakönnun á lögaðilum fer þannig fram að aflað er upplýsinga um a) nafn (firmaheiti), b) kennitölu, c) lögheimili, d) starfsemi, e) símanúmer og f) lagalegt form lögaðila. Þá er einnig aflað upplýsinga um stjórn, stærstu eigendur og prókúruhafa lögaðila.
Þegar um íslenskt skráða lögaðila er að ræða eru deili lögaðila staðfest með framlagningu vottorðs úr fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Ef lögaðili er skráður erlendis er nauðsynlegt að frekari upplýsinga sé aflað: a) frumrit vottorðs úr félagaskrá í viðeigandi landi, b) samþykktir félags c) bankameðmæli eða eftir atvikum ársreikningur félags.
Prókúruhafar og aðrir þeir sem hafa sérstaka heimild til að koma fram fyrir hönd viðskiptavinar gagnvart fjármálafyrirtæki, þar með taldir framkvæmdastjórar og stjórnarmenn, skulu sanna á sér deili. Jafnframt skulu aðilar sýna fram á að þeir séu réttilega að prókúru eða sérstakri heimild komnir.
Áreiðanleikakönnun á stjórnarmönnum, framkvæmdastjórum og prókúruhöfum
Prókúruhafar lögaðila og aðrir þeir sem hafa sérstaka heimild til að koma fram fyrir hönd lögaðila gagnvart fjármálafyrirtæki, þar með taldir framkvæmdastjórar og stjórnarmenn, skulu sanna á sér deili með framvísun gildra persónuskilríkja. Jafnframt skulu sömu aðilar sýna fram á að þeir séu réttilega að prókúru eða sérstakri heimild komnir.
Upplýsingar um fyrirhuguð viðskipti
Sá sem leitar eftir viðskiptum þarf ávallt þegar stofnað er til viðvarandi viðskiptasambands að gera grein fyrir þeim viðskiptum sínum. Lagður er fyrir viðskiptavin sérstakur spurningalisti þar sem aflað er upplýsinga um fyrirhuguð viðskipti. M.a. er spurt um það hver tilgangurinn með viðskiptasambandinu sé, sem og eðli þeirra viðskipta sem fram eiga að fara fyrir milligöngu Landsbankans. Aflað er upplýsinga um það hvort tiltekin viðskipti fari fram í þágu þriðja manns og skal þá viðskiptavinur krafinn upplýsinga um hver sá þriðji maður er. Sá sem leitar eftir viðskiptum er einnig spurður um það hver sé uppruni þeirra fjármuna sem um hendur bankans munu fara í hinum fyrirhuguðu viðskiptum.
Viðskiptavinur ekki viðstaddur stofnun viðskipta
Ef viðskiptavinur óskar eftir viðskiptum án þess að vera viðstaddur í eigin persónu til að sanna á sér deili eru gerðar auknar kröfur um upplýsingar um viðskiptavin.
Ef viðskiptavinur hefur ekki framvísað skilríki sínu áður og skilríki hans ekki vistað hjá bankanum þarf viðskiptavinur að leggja fram ljósrit af gildu persónuskilríki sem staðfest hefur verið af lögbókanda (e. Notarius Publicus) eða samsvarandi handhafa opinbers valds í viðeigandi landi og skal bankanum afhent frumrit af slíkri staðfestingu.
Þá þarf fyrsta greiðsla gerð í nafni viðskiptavinar og af reikningi sem hann hefur þegar stofnað í viðurkenndu lána- eða fjármálafyrirtæki.
Bankinn áskilur sér einnig rétt til að óska eftir meðmælum frá viðskiptabanka tilvonandi viðskiptavinar í hans heimalandi (e. bank reference) og afriti af reikningi sem staðfestir heimilisfang viðskiptavinar.
Áreiðanleikakönnun ekki farið fram við stofnun viðskipta
Hafi viðskiptavinur sem þegar hefur stofnað til viðskipta við bankann ekki sannað á sér deili er mikilvægt að hann geri það hið fyrsta.
Varðveisla upplýsinga
Skylt er samkvæmt reglum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka að varðveita afrit af persónuskilríkjum og öðrum gögnum sem krafist er, í a.m.k. fimm ár frá því að viðskiptasambandi lýkur eða einstök viðskipti hafa átt sér stað.
Grunsamleg viðskipti
Starfsmönnum bankans er skylt að láta athuga öll viðskipti og fyrirhuguð viðskipti sem grunur leikur á að rekja megi til peningaþvættis eða fjármögnun hryðjuverka og tilkynna lögreglu um viðskipti þar sem slík tengsl eru talin vera fyrir hendi. Gildir þetta einkum um viðskipti sem eru óvenjuleg, mikil eða flókin, með hliðsjón af venjubundinni starfsemi viðskiptamannsins eða virðast ekki hafa fjárhagslegan eða lögmætan tilgang.
Þegar upplýsingar eru veittar lögreglu í góðri trú samkvæmt lögum um peningaþvætti telst það ekki brot á þagnarskyldu skv. lögum um fjármálafyrirtæki. Slík upplýsingagjöf leggur hvorki refsi- né skaðabótaábyrgð á herðar bankanum eða starfsmönnum hans.
Innri reglur Landsbankans vegna aðgerða gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka
Landsbankinn hefur sett sér reglur um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem byggja bæði á íslenskum lögum og alþjóðlegum reglum og leiðbeiningum. Markmið reglnanna er að leitast við að hindra að rekstur og starfsemi Landsbankans eða dótturfélaga hans verði notuð til að þvætta fjármuni eða fjármagna hryðjuverk: